Enfiando ideas.

 

   

 De repente unha pregunta na miña mente: cando empecei a ter conciencia política e social? A pregunta xorde a raíz dun exercicio de gramática árabe que estou completando esta mañá de outono  desértico, no que moi ben podemos estar a corenta graos de temperatura. O texto titúlase عاصفة الصحراء , que en galego do noso se pronunciaría algo así como “Asifa Alsaharaa” traduce como “Tormenta do Deserto”, e trata sobre a invasión de Kuwait por parte de Irak e a posterior Guerra do Golfo. A verdade é que o texto é endemoniadamente difícil no gramatical, pois xa ten un nivel alto, e cáseque teño que ir frase por frase tratando de encher un par de ocos -con sorte- cada vez que me sento a darlle un empurrón, a ver se vai. E como non, as constantes interrupcións, típicas de min, inconstante como son, e tamén típicas dos meus días, orientados a satisfacer as necesidades dos moitos seres vivos baixo a miña responsabilidade, que demandan isto ou aquilo, xusto cando menos concentrada estou no meu traballo intelectual… Como sexa, a pregunta veu aparecer no meu maxín, e comecei a lembrar con claridade como foi no primeiro ano de Instituto de secundaria, no 1990, cando por primeira vez sentín indignación xenuina ante uns feitos políticos que a tv nos relataba, e mesmo transmitía, desde o Golfo Pérsico e diversas outras localizacións como despachos de presidentes importantes e salas de reunións de organismos internacionais. Foi, coa amenaza de resposta militar  a Irak, por parte das Nacións Unidas, que sentín por primeira vez como me fervía o sangue e me identificaba co máis que probable e inminente sufrimento de miles de persoas se se desencadeaba esa intervención militar, como así foi.             Lembro como por primeira vez na miña vida sostiven unha pancarta con mensaxe político , que dicía “Non á Guerra”, diante do Instituto, xunto con outros estudantes e profesores. A decir verdade, non lembro quen era convocante daquel acto simbólico, que se deu simultáneamente noutras partes do mundo, pero é moi probable que fose o BNG ou persoas que pertenecían ao que sería a miña organización política de referencia -e aínda o é- dende entón.

        Nen que dicir ten que para nada as nosas voces foron escoitadas e Irak tivo que sufrir bastantes máis que unha tormenta do deserto, ao punto que quedou tan destruido que hoxe os iraquíes que poden fuxen do país por ser invivible  e ter uns niveis de violencia similares aos dos outros países “liberados” polas Nacións Unidas ou polos Estados Unidos ou por calquera outra desas institucións de opresión que nunca serviron para levar a paz a ningures  senón todo o contrario. Pero iso é tema para outro momento.

        Comezaba eu  cunha pregunta e ca súa posterior resposta. Mais foi unha resposta rápida e pouco meditada, pois esquecín dous ou tres feitos anteriores no tempo e que aínda perduran na miña memoria, e que demostran que a miña conciencia política espertou antes do 1990 e dos meus anos de instituto e de militancia nacionalista.

        Lembro claramente como algúns rapaces e rapazas do pobo, ao fin da festa patronal, se xuntaron en rolda e comenzaron a berrar “Otan Non, Bases Fóra”, consigna que debía de estar sendo berrada ao mesmo tempo en moitos outros lugares de Galiza e España aló polo ano 1982, no que o PSOE nos traicionou e vendeu aos Estados Unidos e os seus aliados, meténdonos nesa infame organización que promove a guerra por todo o mundo. Tiña eu entonces 8 anos, menos dos que ten a miña filla máis pequena agora, pero eu tamén berraba a consigna, sen saber moi ben o que significaba, pero con toda a paixón de quen sente que aí hai unha causa na que involucrarse.

        Xa se ve aí un patrón, doume conta, de por onde os afectos ideolóxicos me irían levar co paso dos anos. Non sei se sería por influencia de quen me rodeaba ( hai que dicir que veño dunha liñaxe familiar que perdeu a guerra e que tivo apaixonados defensores da causa republicana antifascista) ou se mediaría algún tipo de reflexión propia, oxalá fose o segundo, mais é mais probable que se debía ao primeiro. Como sexa, na década dos 80 foi cando vivín os meus anos de infancia , nos que os meus xogos típicos se relacionaban sempre con algún tipo de liderazgo -eu era sempre a líder, claro. Xogaba eu soa pois non tiña irmáns ou veciños con quen poder xogar, e imaxinaba ser un líder xusto e querido. Ata imaxinaba concurrir ás eleccións e dar discursos moi aplaudidos. Os loureiros do prado de atrás da casa  eran víctimas do meu afán de promoción electoral, pois nos seus troncos colgaba propaganda electoral que chamaba a Votar por Esther Trasorras. Os nabos da horta, máis altos ca min, en grandes multitudes, rodeábanme e aclamábanme ao escoitar as miñas grandilocuentes palabras que prometían benestar, e onde outros vían o son do ar abaneando as súas follas, eu escoitaba claramente os aplausos das multitudes.

        Non sei se haberá no mundo un caso igual e moitas veces me preguntei se merecería unha análise psicoanalítica profunda, na busca dalgún complexo máis ou menos patolóxico na miña complicada personalidade.

        Queda por tanto claro que desde moi cedo tiven un interese claro por asuntos considerados xeralmente pouco infantís e máis propio do mundo dos adultos, pero tamén é certo que medrar na chamada “Transición”, que máis ben habería que chamar “transacción”, influíu decisivamente na miña xeración e nas anteriores, que viron mudar a paisaxe política, social e económica do país nunhas poucas décadas de forma dramática, moitas veces para ben, mais tamén para mal noutros aspectos.

        Teño agora na casa un exemplo análogo de como ca chegada da adolescencia se desperta de forma natural o interese por entender as cuestión relativas ao funcionamento da sociedade, a súa historia e a súa política, e observo como os meus dous fillos adolescentes mostran indignación ante moitos temas sobre os que xa me levo indignando eu décadas, como a situación dos palestinos, dos saharauis, dos pobres da terra, e últimamente, a situación de manipulación social a gran escala que representa esta pandemia de covid que nos toca vivir. É interesante ver cómo eles mesmos son capaces de acceder á información e pasala polos seus filtros de lóxica e moral e asistir ao nacemento das súas propias teorías, que máis tarde nós os país, sometemos a proba e rebatemos con contraargumentos, na esperanza de que este proceso faga aflorar algún tipo de conclusión que se achegue á verdade de cada un, dado que a verdade única e última é fuxidía e sempre imposible de certificar. Sirva como descarga de certa responsabilidade a afirmación de que nunca exercín de forma consciente ningunha presión ideoloxizante deste ou daquel signo sobre os meus fillos, a quen quero libres e capaces de decidir por sí propios o que ten sentido para eles e o que non. Obviamente teño expresado e expreso cada día opinión moi persoais sobre prácticamente todo, e en particular nas miñas longuísimas conversas políticas, sociais e filosóficas con quen é a miña parella  e amor de vida, e pai dos meus fillos, con quen a cotío concordo en moitos asuntos, pero discrepo en moitos outros; e é este constante diálogo, ao longo dos anos, o que sen dúbida irá influindo no propio diálogo interno dos nosos fillos.

        O caso é que nestes últimos tempos sinto que se vai instalando na miña personalidade unha sorte de amargura que se expresa nuns crecentes e xa insoportables cinismo e ironía  que se abren camiño a través das miñas palabras e que encontran resposta e correspondencia nos outros membros da familia. As conversas sobre temas importantes a miúdo se producen en clave totalmente irónica e serían inintelixibles para un espectador externo, que pensaría que se trata dunha familia totalmente disfuncional.

        Claro que este escepticismo instalado no noso sistema, coma se fose unha actualización de Windows, debe ter unha explicación relativamente común e lóxica  e de seguro que a ironía  e o cinismo son recursos psicolóxicos que xogan algún papel importante. De feito, o cinismo  e a ironía xogan un moi perigoso papel político, e como dice o filósofo alemán Sloterdijk no seu libro “Crítica da razón cínica”, María Antonieta, durante unha das crises de alimentos en Francia, dixo “ Se non teñen pan, que coman pasteis”; tamén conta como Talleyrand, no seu leito de morte e a petición do seu confesor que lle pedía que abxurase do diablo, respostou “non é o momento de andar facendo inimigos”. O cinismo é parte do malestar na cultura, unha especie de xemelo malvado do chiste.

        O cinismo está instalado tamén na política actual e asoma nos discursos e intervención públicas de líderes reaccionarios como Bolsonaro ou Trump e atopa eco e resonancia en grandes cantidades de persoas no mundo. Loxicamente, non estou feliz ca situación e teño intención de investigar as causas e ver de atopar algún remedio, antes de que as cousas empeoren.

        Por outro lado o cinismo trascende a política e manifestase noutros aspectos da vida e da cultura común. Se cadra convén lembrar que o cinismo como corrente filosófica naceu na antiga Grecia da man de persoas como Dióxenes de Sínope, filósofo que viviu como un vagabundo nas rúas de Atenas e que de día camiñaba polas rúas cunha lámpada acesa dicindo que buscaba homes honestos. Cóntase que Alexandro Magno o visitou e intercambiou unha serie de conversas con el, tratando de aprender do sabio, e nunha ocasión lle ofreceu concederlle o que quixese pedirlle  Dióxenes, quen lle respostou “ Quítate de onde estás, que me tapas o sol”. Respostarlle así a Alexandro Magno, fose ou non verdade , denota a visión do poder que Dióxenes tiña. Claro que tamén se di que Alexandro afirmou  que “ Se non fose Alexandro, gustaríame ser Dióxenes”.

        Como sexa, entendo que desde aquela nena que brincaba a facer  campaña electoral para ser escollida como líder xenuina e sinceira,  aló polos anos 80 na Galiza rural, a esta muller de mediana idade  que son hoxe, nunha pequena monarquía islámica do Golfo Pérsico, houbo unha gran mudanza e que non necesariamente a mudanza foi para mellor en algúns ou todos os aspectos. Gustaríame profundar nesta mudanza que se foi dando aos poucos e ir enfiando algúns temas que me preocupan fondamente, nun rosario de reflexións con máis ou menos coherencia temporal e/ou lóxica e temática, de maneira que poida voltar a ver a política e a sociedade con ollos menos irónicos e cínicos e corazón máis entregado e aberto.